[severino hermoso] ma ka ta

hin-di

hindi lamang naman sumusulat

ang isang ma-ka-ta

isinasabuhay din nila ang bawat akda

naranasan at nararanasan din nila

ang bawat titik at kataga

at

ibinabahagi para sa paglaya

mabigat ang maging isang ma-ka-ta

tulad ng marami

kumakalam din ang sikmura

inaapi at tulad din nating mga dukha

nasasaktan

nabibigo

nadadapa

ngunit hindi nagpapakalunod

sa pait na sumugod

doon sa kanyang kamakailan

bagkus ay lumalaban

tunay na mapanghamon

ang maging isang ma-ka-ta

sa panahon

kung saan

nilulugmok tayo ng sistema

na ang nakikinabang ay iilan

ngunit tinatawag ka ng pagkakataon

sumabay sa daluyong

na nagbubudyong

na lumikha ka din

ng hindi-lamang-isang-akdang-lumalaban

at

aapi-gaganti-didikdik-titiris-pupunit sa iilan

na nagmamaliit-yumuyukayok-nang-aagaw-pumapatay-sumisira

sa bawat pangarap ng bagong sibol na musmos

na ang daratnang bansa

ay maaari

maaaring pag-aari na ng banyaga

at iilang mga uod-linta-garapata-at-bampira.

huwag puro tungkol sa vagina-penis-boobs ang kinakabisa

huwag puro sa dota-cs-at-iba-pang-computer-games maging abala

huwag puro trabaho-na-mataas-ang-sahod-at-pagyaman ang iniisip

hindi nito mapapababa ang presyo ng langis-kuryente-pamasahe-at-buwis

maging ang napakamahal-na-matrikula-at-singil-sa-tubig

lalo ang patuloy-na-pagkakait-at-paglabag-sa-karapatan-nating-maliliit

hindi magagawang maalis

ni di maiibsan kahit anong kayod-kabayo-o-panalangin 

makibaka at sumulat ka

kasama ng paparaming iba pa

upang labanan ang ganitong pagtitikis

malaki ang pag-asa 

na ang inaasam na pagkain sa bawat hapag

kinabukasang makatarungan para sa sambayanan

makakamit

at hindi na lamang sa pangarap-at-mga-fairytale

magaganap

ang "they-lived-happily-ever-after."

[tula] 2013_03_03

[tumula] kwaderno

sabi mo noon

noong unang lumuha

at namugto itong mga mata

ganoon nga iyon

parang kwaderno

simple ang pabalat

at ang nilalaman ay lipos

ng mga alaalang tinaludtod

sa bawat tinta ng panulat

at kinulayan sa bawat obrang

iginuhit ng kanang kamay

maraming detalye

may mga binura

pinatungan at napilas kapagdaka

kaparang may taong huhusgahan ng lipunan

sa kung paano siya nagmahal

hindi lang sa tinatangi

kundi maging sa tinatanging bayan

at sa bawat pilas ng pahina

nitong madalas tabingang nakaraan

mahalagang malaman mo

nagmahal ka talaga

nagmahal ka

kahit paano nila ito isatitik

isalarawan o bigyan ng husga

"hindi ako namumukod tangi, natitiyak ko ito. pangkaraniwan lamang akong tao na may pangkaraniwang iniisip. at umakay ng pangkaraniwang buhay. walang bantayog na inalay para sa akin, at sa pinakamalapit na hinaharap ang ngalan ko'y malilimot. subalit sa isang banda, nagtagumpay ako kapara ng kahit sinong nabuhay ng pinakamaringal dito sa mundo. umibig ako ng buong puso at kaluluwa, at para sa akin, sa tuwi-tuwina sapat na ang ganoon." -"the notebook", nobela ni Nicolas Sparks

[tumula] berso

tumutula ka ba?

subukan mo na.

matalinghaga ang bawat salita

at di naman nangangailangan ng tugma ang bawat tula.

kailangan lang may puso.

at humihinga.

yaong klase ng akdang binubuhay ang masa

at ang kanyang pakikibaka...

[tula] tanganan mo ang armas makata

Ang bawat mong obra
Naglalagos hindi na lang sa mga papel
Nababasa hindi na lang sa mga aklat
Nakasulat hindi na lang sa mga pahayagan
Tinutugtog hindi na lang sa mga pagtatanghal
Naririnig hindi na lang sa mga teatro

Sapagkat lumawak na ngayon ang iyong naabot
Hindi na lang nakakahon
Sa apat na sulok ng akademya
Hindi na lang nakagapos sa dikta ng burgesya
At di na umiinog
Sa mga bahaw na lohika
Na ilang henerasyong ipinambola
Sa sanglaksang estudyante
Imbes na rebolusyon ang ipangaral
Bilang sagot sa kasalukyang kalagayan
Pawing mga imbing solusyon
At maling kaisipan ang pinangangalandakan
Nitong elitistang kulturang laganap sa kasalukuyan
Sa mga tulang binibigyan nila ng kulay
Ngunit walang ganda na sa masa’y binibigay
Sa mga literaturang nilalagyan nila ng katawan
Subalit hindi naman makatindig
Para sa hikahos na sambayanan
Nilagot mo ang tanikalang sumasagka
sa pagdaluyong ng umaalang tinta
at umalpas ka sa kahong
pinagkwartelan sayo ng mga mapagsamantala
malalim na ang bawat mong metapora
ikaw na animo langay-langayan
sa paglipad ay kay laya
higit pang nagingmabangis
ang bawta mong mga tugma
sapagkat ngayon
hindi na lang sa lansangan
at komunidad ng mga maralita sa lungsod
ang nagawang galugarin ng iyong bawat taludtod

tinunton mo na rin ang mga masusukal na bundok
tinawid ang matatarik na terrain
at nalampasan ang madudulas
at mababatong daan
nilangoy ang mga karayan
nagpahinga sa tabi ng mga sapa at bukal

bihasa na ang bawat mong tugma
sa tuwing hihiyaw ang amihan
ng kanyang tulang nananawagan ng paglaban
maagap mong isinasalarawan sa iyong mga kataga
kung paanong ang bawat dahon ay pumapalakpak
hindi lang dahil sa paghanga
kundi dahil sa nakita nilang wasto
ang ating pakikidigma

malinaw mong ipinakita ang kahirapan
at ang kanyang kabilang mukha
sa iyong mga linya at talata
malalim
tumitimo
sapagkat ngayon,
tinutungtungan mo na'y lupa
kung saan nakasanib ang libo-libong nagpala
ng pawis, luha, dugo at buhay
kung saan nakaburol ang maraming kalansay
ng mga gutom na panaginip

kung saan nakabaon ang bungo
ng mga nakabinbing panaginip
kung san nakahimlay ang pangakong paglaya
tinutungtungan mo na'y lupa
at lupang pinagtatalian
ng di mabilang na henerasyong sumpa
lupang nilalatagan ng mga tanikala
na sa lahi mo'y gumagapos sa pang-aalipusta
nitong dayuhang sa yaman ay mapagsamantala

tinutungtungan mo na'y lupa
at sa lupa mo sisimulan ang layong akda
na isusulat hindi gamit ang nakasanayang pluma
kundi armas
at armas na mapagpalaya

ang tinta'y nagngangalit na mga bala
na mayroong nakakalasong pulbura
at sa iyong diwang mulat (at mapagpalaya)
na pinanday ng kay raming paghihirap
iguguhit mo ang mga titik
doon sa mga hayok at ganid
ipadarama mo ang bagsik
ng bawat mong punglong naghuhumiyaw sa galit

at sa tinutungtungang lupa
iyong iparirinig ang paglayang hinihimig
na iniukit sa bawat tintang lalabas
sa bibig ng bagong plumang armas
at kasabay ng iba pang mandirigma
kasama ng masa: baluti natin at di magagaping sandata
isusulat mo ang tula ng paglaya
na babasahin ng mundo
sa pagsilay ng gintong umaga


-"tanganan mo ang armas, makata", maria baleriz

[tula] apoy na lila

may kakayanan kang palanguyin
ang bawat titik
doon sa talinghaga ng tinatawag
na pag-ibig

at tunay na maalab ang lila
na iyong hinihimig
upang iguhit ang pagsinta
sa daigdig

subalit higit na titingkad
ang alab ng lila
kung ang mga titik mo
pakikibaka din ang ipipinta

at bubuo ng mga kataga
na magsasalarawan
ng digmaan at paglaya
nitong bayang nakasadlak
sa pasakit at dusa
mga titik na hinuhubog
ang gintong pagsikat ng araw
sa bayang pinag-alayan
ng di mabilang na pagpanaw

-"apoy na lila", maria baleriz

[tula] sandata

hindi na lansangan
ang iyong kaulayaw
sa pagbaybay
ng mga taludtod

ngunit
putik at bota na
ang kapareha
sa pagbubuo
ng mga saknong

gamitin mong metapora
ang masukal na terrain
at pagkubli sa mga talahib

at mapangahas mong
ibigkas sa kaaway
ang iyong obra
hanggang sa ito'y
kumitil ng buhay

sapagkat ang manunulat
ay mandirigma

-"sandata", ka Luisa

[tula] pagkilos

ang paglaya sa pagkahimbing
nagsisimula sa paggising
at naisasakatuparan
sa maagap na pagbangon
mula sa higaan ng matagal na pagkalinlang
na inalok ng mga panginoong
sakim sa kapangyarihan
sa mamamayang pagal
sa maghapong trabaho
para sa busabos na kabuhayan

-"pagkilos", piping walang kamay

[tula] no rid no rayt

I.

kasama
turuan mo akong bumasa
upang mapamilyarisa ko
ang hubog ng bawat numero at letra
sa mga salita
at mga pangungusap
na nakaukit sa mga kwento
at nobela
na nakatatak sa mga kasaysayan
at talambuhay
ng mga martir at bayani
nitong ating digma

turuan mo akong bumasa
upang malaman ko ang bawat mensahe
sa mga sanaysay, balita at talumpati
sa mga alamat, kwento at epikong
nagsasalaysay ng mga aral
ng bawat makatarungang digmaan
na hangad ay kalayaan at katarungan

turuan mo akong bumasa
upang maunawaan ko ang naisulat sa bibliya,
sa mga libro, pahayagan, magasin at praymers
at polyeto
at sa gayun, matimbang ko
ano ang tama at wastong gawin
ano ang mali't di dapat sundin

turuan mo akong bumasa
ng mga parirala
ng mga parapo
ng mga saknong
ng mga talaan]ng mga korido
ng mg asoneto
ng mga elihiya
ng mga liham
ng mga babala
ng mga paalala
ng mga tula
upang higit kong makita ang ganda
at halaga ng bawat luha
pawis, at dugo, at buhay
at silbi ng bawat panulat
sibat, armas, bala, at espadang nakamamatay

II.

kasama
turuan mo akong sumulat
upang makagawa din ako ng ulat
sa kalagayan ng komunidad
kung saan ako nakapakat
at ang armas kong madalas yakap-yakap

turuan mo akong sumulat
upang masanay ako sa mga bilang at titik
sa bawat sandaling akin silang iguguhit

turuan mo akong sumulat
upang makalikha ako ng liham
sa pamilya at kaibigan
sa kakilala at kasama
sa karelasyon at bayang sinisinta
sa panahong malayo na ako sa piling nila

turuan mo akong sumulat
upang makagawa din ako
ng mga epiko't alamat
mga kwento't talambuhay
kung saan ang kasaysayan
ay aking tatahiin
mula sa buhay
ng mga dakilang anak ng rebolusyon
na tapat na naglingkod sa mamamayan
hanggang sa sa hukay sila ay maibaon

turuan mo akong sumulat
upang masubok ko din
ang pagbuo ng mga talumpati,
balita at sanaysay
kung saan hahabiin
ang ganda ng bawat karansan
mga aral ng pakikibaka at paglaban

turuan mo akong sumulat
upang mabuo ko ang mga nobela at tula
kung saan ko ilililok
ang kariktan ng bawat talinghaga
sa gitna ng kahirapang
araw-araw sa ati'y nagpala

turuan mo akong sumulat
upang matapos ko din
ang aking mga awit at dula
upang higit kong maipakita
bakit kailangan nating isulong ang digma
at sa gayon, makapag-ambag ako
ng aking mga hinuha
sa mga pagtatanghal
ng pag-arte, pagsayaw, at pag-awit
ng layong paglaya

III.

kasama
turuan mo akong sumulat at bumasa
sapagkat
di ko ibig na buong panahon
sa pakikinig at pagsasalita lang umasa
ibig ko ding mag-ambag
sa literatura ng ating pakikibaka
maibahagi ang aking diwa
na pinanday ng di mabilang na karanasan
ibigay ng buong-buo ang puso't kaluluwa
para sa masa
doon sa wika at panitikan
ng rebolusyong ating pinaglilingkuran


*naisulat mula sa inspirasyong halaw sa masa at mga kasama
na di natutong magbasa, sumulat, at bumilang ngunit aktibong bahagi at sumusuporta sa pakikibaka ng mamamayan para sa pananagumpay ng rebolusyon.

[tula] makata ng masa

mapagbigay na makata ng masa
tulad ng ibang katangian mo
nai-inspire kaming maging mas
maunlad na manunulat
sa pamamagitan ng pagbasa
sa iyong mga likha

taglay man namin ang diwa
nitong rebolusyon katulad mo
ibang usapin ang maisaletra ito
kasing ganda ng mga akda mo

humayo kung gayon kasama
turuan mo sila roon
na bigyang hugis ang alab ng pakikibaka
ilabas mo ang makata sa bawat masa

iparamdam mong ang bawat isa'y
maaaring mamuhay kasing ganda ng tula
kung ilalaan nila ang kanilang buhay
at lahat-lahat na sa layuning mapagpalaya

humayo ka at iyakap kami sa kanila
sa kanilang ang bawat segundo ay sandata
sandatang pupuksa sa bawat pagsasamantala
na gumugutom, pumapaslang at nanunupil sa masa
na siyang nagtutulak sa katulad natin na sumulong
lisanin ang pamilya. kaibigan, at kasama
at tinatanging masa...

humayo ka
at bigyang dangal
ang bawat isa sa ating
pag-asa ng bukas
ngunit nakaluhod
inaapi ngunit nakangiti
na tila ba hinehele...

humayo ka't bigyang dangal
ang ating henerasyon
sa diwa lamang ng pag-ibig
sa masa't rebolusyon

humayo ka kasama
hahanapo-hanapin man-kita'y
ipinagbubunyi ko ang iyong paglisan
patungo sa kabundukan ng digmaan!


-mula sa liham-tula ni jess m. cale
isinaayos ni maria baleriz
(ika-20 ng Disyembre 2008)

[tula] gumising ka na makata

sumulat kang muli makata
hindi ng mga patlang na tula
hindi ng mga bulag na talata
hindi ng mga piping talumpati
hindi ng mga manhid na salita

sumulat kang muli makata
at huwag nang sikilin
ang mga nagwawala mong tugma
huwag mong pigilan ang plumang sandata
na ibig magpahayag ng layong paglaya
plumang natitigib ng mga dugo at luha
plumang pinatapang ng di mabilang na takot
plumang hangad isalaysay ang di mabilang na kahirapan
plumang may kakayanang magmulat sa paglaban

huwag mong ipagkait sa masang api
ang yaman mong lumikha ng mga saknong na panggulpi
sa mga palalong tigre
mga talatang may pamatay na bigwas
sa dayong mga kaaway
at mga metaporang lulupig sa mga sakim sa yaman

sumulat kang muli makata
hindi ng mga patlang na tula
hindi ng mga bulag na talata
hindi ng mga piping talumpati
hindi ng mga manhid na salita

muli kang sumulat ng paglaban
armasan mo ang masang binubusabos
armasan mo sila ng mulat mong diwa
na pinanday ng laksang kaapihan
pagpapakasakit
kamatayan

sumulat ka ng awit na bumibira
ng libong punglo sa mapagsamantala
sumulat ka ng mga kwentong humahambalos
na tila dos por dos
sa alulod ng mga bwitreng ganid
sumulat ka ng mga nobelang nakikibaka
para sa tunay ng paglaya at hustisya
sumulat ka ng ma dulang yayanig
sa mga dayuhang sagadsagarin kung manibasib
sa lakas at yaman ng bayan mong amis

sumulat kang muli makata
doon sa mga ta-lon
doon sa mga pagawaan
doon sa mga opisina
doon sa mga tribu
doon sa mga eskinita
doon sa mga lansangan
doon sa mga waig
doon sa mga silid aralan
doon sa mga payaw
doon sa mga karayan
doon sa mga dalampasigan
doon sa kung saan
laganap ang pagsasamantala
sumulat kang muli
gumising ka at palayain
ang nahihimbing sa iyong makata!

-"gumising ka na makata", maria baleriz
(enero 13, 2009)

habilin

papanaw na sa mundo ng retorika
ang mga titik na pinagtagpi-tagpi nitong akala mo makata
pagkalugod ang ginuguhit doon sa mga pahina
ng mga aklat at sulatang dahon at alpombra

kung magising ka sa isang bukangliwayway
at masilayan ang mga likhang walang malay
pag-alabin mong muli ang mensahe ng pakikibaka na taglay-taglay
nang bawat akdang tula at epikong kalangkap ay tayutay

pagliyabin mo pang higit ang panulaan at panitikan
ilantad mo ang sanglaksang nobela ng paglaban
imulat mo pa ang maraming 'di nakakaalam
at kahit yaong may dunong subalit nagbubulag-bulagan

ipakita mo ang kawastuhan para sa bayan, nitong digma
ipakita mo ang larawan gamit ang di mabilang na tugma
ipinta mo gamit ang kulay pula at lila
isulat mo gamit ang dugo at pawis at luha

katha

Kagaya ng ambong ngayo’y tumatambol
Sa bubungang yero

Hayaan mong lumuha
Ng talinghaga ang pawisang diwa
Huwag mong pahirin para mo nang awa

Hayaan mo siyang rumagasa
At sumulat ng paglaban
At paghanga

letra

hayan hayan
sige pa
padaluyin ang mga titik
unti unti
hanggang makabuo ng mga salita
at mga linyang matalinghaga
na siyang lalahok sa kulay
ng digmang itim at puti

unti unti
hanggang ang akala mong
kulay na samu't-sari
lumuha ng kulay dugong pagpupunayagi
na pipinta sa himpaapwid na bugahaw
upang gawing dorado ang timplada
ng asul na kalangitan

nag-aalab ang iyong akda

nadinig ko ang bawat mong inisip
mula sa tinig na bumigkas ng iyong
kay laon ng panaginip
na hinubog mo sa mga dahon
ng mga aklat at kwadernong
nilulumot na ng panahon

nagngangalit
lipos ng pag-ibig
makabag-damdamin

sana landasin ng iyong pluma
ang mga pagdurusa ng masang inaalipusta
hangad ko at ng marami pa na ika'y makasama
sa pakikibaka ng mamamayan gamit ang iyong mga obra
ang pagsulat mo ay hinahangaan
sa kabilang banda
sana maglingkod sa marami
at sa paglaya ng sambayanan

umiyak ka man
humiyaw
kung wala ang paglaban
para sa kalayaan
ang mga panitikan na iyong nilanguyan
ang mga tulang iyong nilakbay
ang mga epikong iyong nilipad
sa isipan ng marami
na kaibigan
kamag-aral
kakilala
kapamilya
ama
ina
at
anak
nitong bayang labis na naghihirap
mawawalan ng saysay
mawawalan ng bigat

gagapiin ang nakakadarang na init
at tila binuhusan ng isang baldeng
panghilamos sa pagod ng katawan
ang init at baga at liyab
na nilikha ng mga katha mo
kung wala
at sadyang hindi pala para sa
pakikibaka at paglaya

-maria baleriz