Cordillera

ang mga halaman dito
at damo at puno
parang mga batang naglalaro

hindi magkandatuto
kung paano
babatiin akong estranghero
na manghang-mangha
sa kagandahan ng kanilang anyo
na pinatingkad ng mga puno ng Pino

akala mo may mga facebook
at tumblr at twitter
hindi magkamayaw sa pagharap sa akin
na tila baga maingay na sinasabing
sa internet kapag aking ipinaskil
ang kanilang mga larawan
pag-tag sa kanila huwag na huwag kong kalimutan

hindi ko lamang masambit
sa mga puno ng saleng
at ang mga halamang nakalimutan kong kilalanin
nalimot ko ang camera na dalhin

ngunit sisikapin ko pa rin
iguhit ang kagandahang kanilang angkin

ang tikas ng kabundukang kanila man din
at karga-karga silang maririkit

subalit pilit sinisira ng pagmimina
at logging
sinisikap sirain ng mga nasa gobyerno
at mga kapitalistang ganid sa tubo

sisikapin kong iguhit ang kanilang ganda
gamit ang mga kataga
batid kong hindi lang nila nais makita
ng karamihan ang kagandahan mayroon sila
kundi ang hiyaw ng tahimik nilang protesta

sisikapin kong bigyang hustisya
ang kanilang mga panawagan

pero sa susunod hindi ko na kakalimutan
na dalhin ang camera upang kunan sila ng larawan


"Cordillera" | Piping Walang Kamay | ©2014

Ang larawan ay mula kay Arthur L. Allad-iw, Northern Dispatch

[piping walang kamay] may plastik na basong nanlilimos sa may Avenida

minsan may isang taong grasa
nahiga sa kanyang bangketa
kamay na nagmamakaawa
basong plastik ay magkabarya

samu't sari ang mga paa
bumabagtas sa Avenida
may mayaman at paggitna
marami-rami ring maralita

may pulubing nanglilimos
mga nakayapak na musmos
sa mga along humahangos
naghihintay ng manunubos

Ang larawan ay mula sa pook-sapot na definitelyfilipino.

[maria baleriz liwanag] patalim lumalapit

kamusta setyembre?

ang pangangailangan mo

humigpit pang lalo

dahil ba palapit ang pasko?

wala pang isang linggo

mula noong dumating ka dito

[tumula] sa paglalakad ko isang araw pa-quiapo

sori

kung hindi ako makapag abot

sa nakaabang mong palad na

tila sapot

kahit singko sentimos

wala akong mahugot

sa bulsa ko't pitakang

mahihiya kahit lumot

hindi ako negosyante o pulitiko

na makakapagpatak

sa iyo ng kahit ano

aktibista ako

nagugutom din at palaboy

kagaya mo

handa akong mabuhay

upang ipaglaban ang pangarap mong mundo

ngunit handa rin akong mamatay

para sa paglayang minimithi ng kahit sino.

[tula] kordilyera (ii)

kay tayog mo kagaya ng iyong mga bundok
kay gandang masdan sa lahat ng panahon
sumisikat man ang araw upang malinaw kang masilayan
o nalalambungan ka ng ulap
na humahaplos sa iyong ulunan
at naglalagos hanggang sa iyong paanan

hinihigit mo ang hininga ng bawat makakita
sa iyong mga tuy-ob na talagang kakaiba
sa laksa-laksa mong payaw na walang kasing ganda
tunay kang kahali-halina, mahal na kordilyera

dumadaloy kang payapa kagaya ng iyong karayan
tahimik na paalala ng iyong pagdaramdam
ang lamig ng iyong kristal na tubig
buhay ng iyong mamamayang kaibig-ibig


-"kordilyera (ii)", maria baleriz

[tula] no rid no rayt

I.

kasama
turuan mo akong bumasa
upang mapamilyarisa ko
ang hubog ng bawat numero at letra
sa mga salita
at mga pangungusap
na nakaukit sa mga kwento
at nobela
na nakatatak sa mga kasaysayan
at talambuhay
ng mga martir at bayani
nitong ating digma

turuan mo akong bumasa
upang malaman ko ang bawat mensahe
sa mga sanaysay, balita at talumpati
sa mga alamat, kwento at epikong
nagsasalaysay ng mga aral
ng bawat makatarungang digmaan
na hangad ay kalayaan at katarungan

turuan mo akong bumasa
upang maunawaan ko ang naisulat sa bibliya,
sa mga libro, pahayagan, magasin at praymers
at polyeto
at sa gayun, matimbang ko
ano ang tama at wastong gawin
ano ang mali't di dapat sundin

turuan mo akong bumasa
ng mga parirala
ng mga parapo
ng mga saknong
ng mga talaan]ng mga korido
ng mg asoneto
ng mga elihiya
ng mga liham
ng mga babala
ng mga paalala
ng mga tula
upang higit kong makita ang ganda
at halaga ng bawat luha
pawis, at dugo, at buhay
at silbi ng bawat panulat
sibat, armas, bala, at espadang nakamamatay

II.

kasama
turuan mo akong sumulat
upang makagawa din ako ng ulat
sa kalagayan ng komunidad
kung saan ako nakapakat
at ang armas kong madalas yakap-yakap

turuan mo akong sumulat
upang masanay ako sa mga bilang at titik
sa bawat sandaling akin silang iguguhit

turuan mo akong sumulat
upang makalikha ako ng liham
sa pamilya at kaibigan
sa kakilala at kasama
sa karelasyon at bayang sinisinta
sa panahong malayo na ako sa piling nila

turuan mo akong sumulat
upang makagawa din ako
ng mga epiko't alamat
mga kwento't talambuhay
kung saan ang kasaysayan
ay aking tatahiin
mula sa buhay
ng mga dakilang anak ng rebolusyon
na tapat na naglingkod sa mamamayan
hanggang sa sa hukay sila ay maibaon

turuan mo akong sumulat
upang masubok ko din
ang pagbuo ng mga talumpati,
balita at sanaysay
kung saan hahabiin
ang ganda ng bawat karansan
mga aral ng pakikibaka at paglaban

turuan mo akong sumulat
upang mabuo ko ang mga nobela at tula
kung saan ko ilililok
ang kariktan ng bawat talinghaga
sa gitna ng kahirapang
araw-araw sa ati'y nagpala

turuan mo akong sumulat
upang matapos ko din
ang aking mga awit at dula
upang higit kong maipakita
bakit kailangan nating isulong ang digma
at sa gayon, makapag-ambag ako
ng aking mga hinuha
sa mga pagtatanghal
ng pag-arte, pagsayaw, at pag-awit
ng layong paglaya

III.

kasama
turuan mo akong sumulat at bumasa
sapagkat
di ko ibig na buong panahon
sa pakikinig at pagsasalita lang umasa
ibig ko ding mag-ambag
sa literatura ng ating pakikibaka
maibahagi ang aking diwa
na pinanday ng di mabilang na karanasan
ibigay ng buong-buo ang puso't kaluluwa
para sa masa
doon sa wika at panitikan
ng rebolusyong ating pinaglilingkuran


*naisulat mula sa inspirasyong halaw sa masa at mga kasama
na di natutong magbasa, sumulat, at bumilang ngunit aktibong bahagi at sumusuporta sa pakikibaka ng mamamayan para sa pananagumpay ng rebolusyon.

[tula] makata ng masa

mapagbigay na makata ng masa
tulad ng ibang katangian mo
nai-inspire kaming maging mas
maunlad na manunulat
sa pamamagitan ng pagbasa
sa iyong mga likha

taglay man namin ang diwa
nitong rebolusyon katulad mo
ibang usapin ang maisaletra ito
kasing ganda ng mga akda mo

humayo kung gayon kasama
turuan mo sila roon
na bigyang hugis ang alab ng pakikibaka
ilabas mo ang makata sa bawat masa

iparamdam mong ang bawat isa'y
maaaring mamuhay kasing ganda ng tula
kung ilalaan nila ang kanilang buhay
at lahat-lahat na sa layuning mapagpalaya

humayo ka at iyakap kami sa kanila
sa kanilang ang bawat segundo ay sandata
sandatang pupuksa sa bawat pagsasamantala
na gumugutom, pumapaslang at nanunupil sa masa
na siyang nagtutulak sa katulad natin na sumulong
lisanin ang pamilya. kaibigan, at kasama
at tinatanging masa...

humayo ka
at bigyang dangal
ang bawat isa sa ating
pag-asa ng bukas
ngunit nakaluhod
inaapi ngunit nakangiti
na tila ba hinehele...

humayo ka't bigyang dangal
ang ating henerasyon
sa diwa lamang ng pag-ibig
sa masa't rebolusyon

humayo ka kasama
hahanapo-hanapin man-kita'y
ipinagbubunyi ko ang iyong paglisan
patungo sa kabundukan ng digmaan!


-mula sa liham-tula ni jess m. cale
isinaayos ni maria baleriz
(ika-20 ng Disyembre 2008)

tanggapin mo ako

kung ibig mo naman makilala ako
'di mo kailangang lampasan ang guhit sa aking balat
marahil sapat na malaman mo lang ang talambuhay ng bawat kong pilat
at yakapin mo pa din ako sa gitna ng aking mga kakulangan at sugat

samahan ako sa pag-ahon at pagsisid
doon sa masalimuot na laot ng tunggalian at pangarap
at sana
sana
sabay tayong umahon mula sa pangamba

tanggapin mo ako hindi sa aking ganda
kundi sa aking pagkukulang at kahinaan
subalit huwag mong ipangako lang ito basta
higit kong ibig na madama ang damdaming iyong binabata
sa halip na marinig ang mga mabulaklak mong salita



*ilang bahagi ng tula.
nilikha bilang tugon sa isang padalang tulang mensahe na isang kasama na may pamagat na Kung ibig mo akong makilala ni Ruth Elynia S. Mabanglo.

isang araw na uulan sa sunken garden

naglalakbay ang makapal na ulap
ilang libong milya ang layo mula sa aking ulunan
maitim at abuhin ang kanyang larawan
kasabay niya ang hanging may lamig na hatid sa aking katawan

katatapos lamang ng pag-ulan kaninang umaga
ilang oras na din ang lumipas narito't nagbabadya
ang muling pagbagsak nila sa lupa

maganda pa rin ang kanyang obra
ang luntiang kabuuan niya na lalong tumingkad pa
marahil dulot na rin ng madalas na pag-ambon at pagluha

ganoon pa din ang hatid niya:
kapanatagan ng loob
at sandaling paggaan ng pandama
mga ninakaw na sandali sa magulong kalagayan
nitong isang lipunang parang ikinahon ng dayuhan
isang lipunang iginapos ng mahigpit
sa pagsasamantala't kahirapan

at naisip ko siya
habang matama kong minamasdan
ang maraming iba pa
na tulad ko din ay ninanamnam
ang kariktan nitong hardin
na may kakaibang ganda

at naisip ko siya
sa bawat malulutong na halakhak ng isang dalaga
na malapit lang sa aking kinahihimpilang damuhan
na tila seda sa aking balat
habang marahang pumapatak
ang ambon sa aking balat
at sa aking kaliwang mata
noong aking tangkaing sulyapan
ang kalawakang marahan ng lumuluha

at naisip ko siya
at kung paanong ang harding ito
ay halos maging kapara niya
na kung paanong sa bawat araw
ay umaalma ang iyong ganda
kagaya ng hardin lalong umaakit
sa pagal na mga mata

at naisip ko siya
at kung paanong ang hardin at siya
ay katulad na sa esensya
kung paano nila kinakanlong
ang malawak na masa
at dahil dito, lalo pang nahubog
ang kariktang kakaiba

at naisip ko siya
habang marahan kong tinatawid
ang pinakamalapit na silungang
paghahatiran sa akin
nitong mga paang beterano na sa paglalakbay
doon sa dahilig at pilapil
kalsada at bukid
sa mga eskinita at malubak na bagtasin

at nasiip ko siya
habang itong maya
at ilang ibong 'di ko pa nakikilala
maagap na naghahanap ng masisilungang sanga

naisip ko siya
at ang pakikibaka ng masa
na lipos ng pangako at pag-asa

hindi na ako kilala ng alaga naming aso

hindi.
wala na ang dating halamang
tumubo sa pilapil
kung saan madalas maghabulan
ang ating musmos na alaala
napalitan na ng sementong sahig,
pader at bakal na bakod
nahawan na ang magkasintahang puno
ang mangga at ang narra
na madalas tambayan ng
mga kwentuhang may ngiti at pangamba
pumanaw na ang inukit nating
pangarap sa kanilang mga sanga
napatid na ang kinabit nating duyan
na siyang nagbibigkis sa kanilang
akala natin ay walang hanggang pagsasama
wala na din ang matatatag na punong pinagsisilungan
ng mga alagang kalabaw. mga maya at pipit
langay-langayan at maging minsan ni bantay
at kahit ang aming alagang aso
di na ako kilala
banyaga na ako sa lugar
ng aking tahanan at alaala
hindi na ako kilala ng mga alimuom
paru-paro at tutubi
kay dami nang kwentong kanilang pinagsasabi
para kahit papaano sa balita di ako mahuli
kahit ang pag-bubukangliwayway
hindi na ako sanay
ang payak na sapa na madalas paglubluban
ng ating mga tawanan at harutan
di ko na masilayan
at ang tanging alaala ng
mga galos ko't pagkakadapa
at ang tanging alaala ng murang damdamin
para sa sinisinta
wala na
dahil ngayon ay batong daan
ang makikita
sa libis na kung saan madalas maghabulan
at sabay tinatanaw
ang papalubog na araw

sino ka nga ba?

kilala mo ba talaga ang tunay na ikaw?
alam mo ba ang dahilan ng iyong mahinang paghiyaw
diyan sa isipan mong nalipos ng karunungan
sa bawat pagkakataong masisilay mo ang mga mata ng yagit sa lansangan?

bakit may kurot sa puso at pag-aalala
sa tuwing makakasalubong silang walang tirahan at magandang kama?
bakit may luhang hindi mo nakikita
unti-unti pumapatak sa nalulumbay mong mga mata?

kay raming pag-uusap na di mo nababatid
ang namamagitan sa iyong mapagpalayang puso't isip
at sa mga mata ng mga pinagsasamantalahang tao na nasa iyong paligid
nag-uusap ng unawaang paglaban ang matuwid

at sa sandaling matalos mo ang layon ng diwa't damdamin
na umambag sa pakikibaka ng sambayanan at paglaya'y kamtin
doon mo lang totoong makikilala ang ikaw na awit
ang 'sino ka nga ba?' dahan-dahan ay magkakahugis
ang ikaw ay obrang sisibol sa daigdig



-tulang alay para sa kaarawan ng isang kasama. sa panahong naaalala ko ang mga katanungan sa kanyang mga mata. pagtataka. pag-aalinlangan. pagkalumbay.
alam ko na kulang ang mga titik sa akdang ito upang sagutin ang agam agam. pero hangad ko na makatulong sa ganitong payak na paraan. at sa lahat na din sa ganitong dahilan.

nitso ng iyong libingan (inang bayan)

at kung iukit ko man ang iyong kariktan
sa bato ng di mapigil na kalungkutan
may panalangin ang bawat pag-amba
may kahilingan ang bawat pagtatama
ng maleta at paet
na umuuka doon sa balat
nagsisikap na maihubog ang kagandahan
na ikinubli ng madamot na kalagayan

at kung iukit ko man ang iyong alindog
sa bato ng di mabilang na kalungkutan
pakatandaan mo sanang nagugutom ako
katulad ng maraming sikmura sa lansangan
pakatandaan mo sanang mga kamay ko'y nahahapo
katulad din ng maraming paa na walang tigil sa paglakad
doon sa bangin ng bawat pangarap
pilit at pilit na binabagtas
sa pagnanais na maabot ang magandang bukas
na nagtatago sa likod ng mga bundok ng paghihirap
na tumatabing sa mga ulap ng tagumpay
kung saan umuusbong ang bahagharing inaapuhap

at kung iukit ko man ang iyong kahubdan
sa batong marmol o semento ng napipintong karimlan
mabatid mo sanang may luhang nanatak
mabatid mo sanang may paghibik na nilaro ang awitan
habang tumitipon ang dilim sa himlayan
natalos ng marami ang trahedya sa digmaan
kung saan may pawis at dugong dumanak
kung saan may punglong itinanim sa humandusay na katawan
kung saan ang mga buwitre ay mag-aatrasan
sa pag-atake ng mga naghihimagsik na langaylangayan
kung saan may pagtangis na pumailanlang
sa himpapawid na saklot saklot ng paglaban

at kung iukit ko man ang iyong kasaysayan
sa lupang tangi sana nating yaman
huwag mo sanang malimutang ialay
ang mga mirasol at sampagita at rosas
at orkidya at jasmin at santan
na walang sing tingkad ang kulay na itim
sapagkat kasabay ng iyong pagpanaw
ang kanilang lumbay at ibayong pagkalanta

ngunit batid kong hindi lumbay
ang hangad mong aming madama
kung hindi patuloy na paglaban
kung hindi patuloy na pakikibaka
dahil ng ipahayag mo ang pag-ibig sa sinisinta
hindi ka nalunod na titigan siya sa mata
hindi ka natali na hawakan ang kanyang kamay
bagkus itinuro mo mandirigma
kung gaanong ang pagmamahal mo'y dakila
habang taban-taban mo ang armalite
at ang pagsinta mo ay paglaya
na ito'y nakatanaw sa isang direksyon
mga matang sabay sa paglaya nakatuon

at hindi ka naduwag na makaharap ang kamatayan
bagkus matapang kang nanindigan
upang ipakitang wala ng tatamis pang paglingkuran
ang mabuhay na lumalaban
ang mabuhay para sa mamamayan
at ang mabuhay ng may kahandaan
na pumatay ng para sa bayan
kahit abutin na ang sariling paghinga
mapatid na't humimpil sa trahedya

problemado

malamig ang kanyang mga titik
walang gana at tila tulala
kulang sa bantas ang mga pangungusap
walang damdamin ang mga parirala
nagtataka ang mga letra
tuloy ang mga parapo tensyunado
ang buong katawan tila lupaypay
ang panimula walang buhay
tuliro ang buong akda
may problema na sa simula
ang abang lumikha ng talinghaga

-"problemado", piping walang kamay

tahimik ang mga kuliglig

kaiingat ka sa payapang karimlan
lalo't walang kaluskos kang nariringgan
lalo't walang kuliglig na nag-iingay
lalo't ang katahimikan tila sa patay

higit na mapanganib
dapat maging mapagmatyag
talasan ang pandama
pandinig
at mga mata


**ilang pinilas na bahagi.

bagwis

sinikap kong maging tulad niya
malakas matatag sa hamon
kaya kinakitaan na ng determinasyon
ang inakay na ako noon
at ngayon kay lakas na ng bagwis
sa himpapawid ay tila balawis
nagpapalipat-lipatsa malalayong lupain
subalit ng ibig ko ng magbalik
sa lupang aking sinilangan
wala ng pugad akong madapuan
pagkat tulad ko
banyaga na ang may tangan
at ang lakas at tatag kong ganap
walang nagawa sa masaklap nasinapit
at ang tatag na animo walang makakatibag
ngayon unti-unting dinudurog
ng hagulgol at mga luhang
walang habas na pumapatak

-mula sa "bagwis" ni maria baleriz

katleya sa paso

ang layo mo sa piling ng katleyang tinatangi
animoy paruparong nasa kabilang ibayo
kung kaya't ang pagbisita sa marikit na bulaklak
kay dalang pang maganap sa ulan pagpumatak
kailan nga ba muling makakapiling?
ang pag-ibig nitong puso
magaganap pa bang muling magtagpo
pakiusap kong nawa'y sabihin
at sa pangako'y maging tapat na sundin
'pagkat kung hindi'y luha
ang idudulot nito sa akin
mainam pang sarili ko'y palayain
sa kwartel ng pagmamahal na ikinahon mo sa akin


-mula sa "katleya sa paso" ni maria baleriz

umaga

mayroon pa nga kayang gaganda
sa pagsikat ng umaga
doon sa bukirin
sa patag na kanlungan ng pakikibaka
ng mamamayan
mula sa mga huni ng ibong
kay sigla sa pag-awit
at sa mga magsasakang
patuloy na binubusabos ng mga ganid
may sasahol pa ba sa hirap na dinaranas
ng mga bisig na nagbungkal
at nag-aruga sa mga palay?
ngunit may ngiti pa ding
binubungad ang pangako ng bukangliwayway


-mula sa "umaga na" na ni piping walang akamay

nandito

nandito nandito nandito
ang kamay na naisip ko
ilublob sa palayan-isdaan
upang sa saglit ay maging
tila barko o bapor
na sumusuyod sa karagatan
ng isdang panlalaman sa tyan
kasabay ng mga kaning likha
na mga dakilang magsasaka sa kanayunan

nandito nandito ang gabing pusikit
at makabasag pandinig
ang katahimikang bitbit
sa awit ng hanging may
may oyaying baun-baon
nahihimlay ang diwang pagod
dulot ng gawa maghapon


nandito nandito
ang malamig na hangin
niyayapos ako sa aking pag-iisa
pilit pinupunan ang kulang na larawan
ang bakanteng espasyo na katabi ka
sapagkat di naman talaga
ang buwan at mga bituin
ang handa kong ialay
kundi ako
at ang pangakong pag-ibig
sa iyo at sa sambayanan
na ating pinaglilingkuran



-mula sa "nandito" ni maria baleriz